Başkan Erdoğan’dan Körfez hattında kritik diplomasi trafiği: Türkiye’den barış için diyalog çağrısı Von der Leyen, Muhammed bin Selman, Al Sani, Es-Sabah, Trump, Al Nahyan

ABD merkezli CNN, İran'da yaklaşık 40 yıldır ülkenin en güçlü siyasi ve dini otoritesi olan Ali Hamaney'in ABD-İsrail ortak hava saldırılarında hayatını kaybettiğinin duyurulmasının ardından Tahran'da başlayan halefiyet tartışmalarını mercek altına aldı.

Bu mekanizma, 1979'daki devrim sonrası yalnızca bir kez işletildi. Ruhullah Humeyni'nin 1989'daki ölümünün ardından Hamaney hızlı bir şekilde liderliğe getirilmişti.

Anayasaya göre yeni liderin; erkek, yüksek düzeyli bir din adamı, siyasi yetkinliğe ve rejime bağlılığa sahip olması gerekiyor. Reformcu ve Batı ile daha fazla entegrasyon isteyen isimlerin bu kriterler çerçevesinde dışlanabileceği belirtiliyor.

Ancak İran'daki ideoloji, monarşik bir baba-oğul geçişine mesafeli. Ayrıca Mücteba'nın üst düzey bir dini merci olmaması da önemli bir engel olarak görülüyor.

Hamaney'in kendisine stratejik görevler vermesi, bürokratik kabiliyetine duyulan güvenin göstergesi olarak yorumlanıyor. Ancak güvenlik bürokrasisiyle güçlü bağlarının olmaması dezavantaj sayılıyor.

Batı karşıtı söylemleriyle tanınıyor ve ideolojik çizgisi itibarıyla hükümetin en katı damarını temsil ediyor. Kum kentindeki İslami Bilimler Akademisi'nin başında bulunuyor.

Humeyni'nin torunu olması ona meşruiyet kazandırıyor. Ancak güvenlik aygıtı üzerinde etkisinin sınırlı olduğu ve 2016'da Uzmanlar Meclisi seçimlerine adaylığının veto edildiği biliniyor.

Hamaney'e yakınlığı bilinse de kamuoyunda düşük profilli bir isim olarak değerlendiriliyor.

Hamaney nasıl öldürüldü: CIA'in İran'daki casus ağı sürpriz saldırıyı mümkün kıldı

İran'ın dini lideri Ali Hamaney, ABD ve İsrail tarafından düzenlenen ortak hava saldırısında hayatını kaybetti. Sürpriz saldırı, Hamaney'i yakın takibe alan CIA'in ülkedeki casus ağından gelen istihbarat doğrultusunda planlandı. Saldırı, aylar süren hazırlığın ardından Hamaney'in üst düzey İranlı yetkililerle Tahran'daki yerleşkesinde toplantıda olduğu sırada gerçekleştirildi.

İsrail savaş uçakları tarafından cumartesi sabahı Tahran'daki dini lider yerleşkesine düzenlenen saldırıda İran'ın dini lideri Ali Hamaney hayatını kaybetti. Operasyon anında Hamaney'in bazı üst düzey danışmanlarıyla görüşme halinde olduğu ve saldırıyı beklemediği bildirildi. CIA, İranlı liderlerin bir araya geldiği yeri tespit etmeye yardımcı oldu.

Hamaney'i hedef alan ortak ABD-İsrail operasyonu, Trump'ın iki ay boyunca diplomasi ve askeri tehditleri bir arada sürdürme stratejisinin sonucu olarak gerçekleşti. Aralık ayı sonlarında İran'da başlayan halk ayaklanmasıyla tetiklenen kriz süreci, Trump yönetiminin sürpriz kararları ve kasıtlı dezenformasyonuyla şekillendi.Operasyona yakın kaynaklara göre, Hamaney ve diğer üst düzey İranlı yetkililerin öldürülmesi, ABD ve İsrail arasında yakın istihbarat paylaşımının ardından gerçekleşti. ABD ve İsrail’in saldırının zamanlamasını yeni istihbarata dayanarak değiştirdiği bildirildi. Başlangıçta gece düzenlenmesi planlanan operasyonun, toplantı bilgisi üzerine cumartesi sabahına alındığı ifade edildi.

ABD'li yetkililere göre bu belirsizlik stratejik bir avantaja dönüştü ve İran liderliğini İsrail ordusunun şimdiye kadarki en büyük hava saldırısına karşı savunmasız bıraktı. Operasyonun planlaması, İranlı yetkililerin diplomasinin hala canlı olduğuna inanmalarını sağlayacak şekilde yürütüldü.

ABD saldırısının ardından Hamaney'in yerleşkesi

CIA'İN HAMANEY OPERASYONU

Hamaney'e yönelik operasyona yakın kaynaklara göre CIA, aylardır Hamaney’i izleyerek bulunduğu yerler ile hareket tarzına ilişkin giderek daha net bilgiler topluyordu. CIA, cumartesi sabahı Tahran’ın merkezindeki liderlik yerleşkesinde üst düzey İranlı yetkililerin toplantı yapacağını belirledi. İstihbarat değerlendirmelerine göre Hamaney’in de toplantı sırasında yerleşkede bulunacağı tespit edildi.

New York Times'a (NYT) demeç veren operasyon hakkında bilgi sahibi kişilere göre CIA, Hamaney’in konumuna ilişkin "yüksek doğruluk oranına sahip" istihbaratı İsrail ile paylaştı. İsrail tarafı, toplantıya İran’ın savunma ve güvenlik kademesinin önde gelen isimlerinin katılacağını belirledi. Bu isimler arasında Devrim Muhafızları Ordusu Başkomutanı Muhammed Pakpur, Savunma Bakanı Aziz Nasirzade, Askeri Konsey Başkanı Amiral Ali Şamhani, Devrim Muhafızları Ordusu Hava Kuvvetleri Komutanı Seyyed Majid Musavi ve İstihbarat Bakan Yardımcısı Muhammed Şirazi’nin bulunduğu bildirildi.

Operasyon, İsrail’de sabah saat 06.00 civarında savaş uçaklarının üslerinden havalanmasıyla başladı. Göreve katılan uçakların uzun menzilli ve yüksek hassasiyetli mühimmat taşıdığı belirtildi. Kalkıştan 2 saat 5 dakika sonra, Tahran saatiyle yaklaşık 09.40’ta füzeler Hamaney'in yerleşkesini vurdu. Saldırı sırasında İran ulusal güvenlik birimlerinin üst düzey isimlerinin bir binada bulunduğu, Hamaney’in ise yakınlardaki başka bir yapıda olduğu belirtildi.

KİLİT İSİMLERE İLİŞKİN İSTİHBARAT TOPLANDI

ABD ve İsrail’in, İran istihbaratının kilit isimlerinin konumlarına ilişkin de ayrıntılı bilgiler topladığı bildirildi. Operasyona yakın kaynaklar, liderlik yerleşkesine yönelik saldırının ardından düzenlenen takip saldırılarında istihbarat yöneticilerinin kaldığı yerlerin hedef alındığını ifade etti. Operasyon hakkında bilgi sahibi kişiler, İran’ın en üst düzey istihbarat yetkilisinin kaçmayı başardığını ancak istihbarat teşkilatlarının üst kademesinin büyük ölçüde zayıflatıldığını belirtti.

Eski İran Savunma Bakanı Ali Şemhani de ABD saldırısında öldürülen isimler arasında yer aldı. İran'ın en etkili siyasetçilerinden olan Şemhani, Hamaney'in olası varislerinden biri olarak gösteriliyordu.

SAVAŞIN TEMELLERİ MAR-A-LAGO'DA ATILMIŞ

Axios'un haberine göre, cumartesi günü gerçekleştirilen operasyonun temelleri, İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu'nun aralık ayı sonlarında Mar-a-Lago'da Trump'ı ziyaret etmesiyle atıldı. O dönemde İran'da protestolar yeni başlamıştı ve gösterilerin ne kadar önemli hale geleceği henüz belli değildi.

Netanyahu görüşmeyi, geçen yılki ortak saldırıların devamı niteliğinde, mayıs ayı civarında yapılması planlanan bir operasyonu ele almak için kullandı. Toplantının ana gündem maddesi, daha önceki operasyonlarda olduğu gibi İran'ın balistik füze yeteneklerine odaklanmaktı.

Ancak birkaç gün içinde tüm hesaplamalar değişti. İran'da hükümet güçlerinin protestolara müdahalesinde binlerce kişi hayatını kaybetti. Trump gösterilerin en yoğun döneminde, Truth Social hesabından yaptığı paylaşımda "Yardım yolda" ifadesini kullanarak protestocuları devlet kurumlarını ele geçirmeye çağırmıştı.

Resmi verilere göre İran'daki protestolarda 3 bin 117 kişi hayatını kaybetti.

DÖNÜM NOKTASI 14 OCAK

Trump, 14 Ocak'ta saldırı emri vermenin eşiğine gelmesine rağmen son anda geri adım attı. Bunun yerine Orta Doğu'da büyük bir askeri yığılma emri verdi ve İsrail ile gizlice ortak bir operasyon planlamaya başladı.

Sonraki haftalarda MOSSAD Direktörü David Barnea iki kez Washington'ı ziyaret etti. Ardından İsrail Askeri İstihbarat Şefi Herzi Halevi ve İsrail Savunma Kuvvetleri (IDF) Genelkurmay Başkanı Eyal Zamir de ABD'ye gelerek Epic Fury ve Roaring Lion operasyonlarının koordinasyonunu sağladı.

CENEVRE SÜRECİ

Görüşmelerden günler sonra Netanyahu, Washington'a giderek ABD'nin kırmızı çizgilerini ele aldı. Netanyahu, görüşmelerin başarısız olması durumunda ABD ve İsrail'in ortak bir askeri operasyon başlatıp başlatmayacağını görüşmek üzere ABD'li yetkililerle bir araya geldi.

Trump'ın temsilcileri Jared Kushner ve Steve Witkoff, sürecin başından itibaren bir anlaşmaya varılma şansına şüpheyle yaklaşıyordu. Ancak ABD ve İsrailli yetkililerin vurguladığına göre, Cenevre'deki nükleer görüşmeler başlangıçta tamamen bir aldatmaca değildi.

ABD'li bir yetkili, Trump'ın anlaşmaya varmaya çalışmak istediğini belirterek, "İranlılara gerçek bir anlaşma konusunda çok hızlı bir şekilde gerçek bir ilerleme görmezsek askeri saldırılar gerçekleşeceği açıkça söylendi" ifadelerini kullandı.

Umman Dışişleri Bakanı Busaidi (sağda), ABD ve İran heyetlerinin görüşmelerine aracılık etmişti. Görüşmelerde İran heyetine Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi başkanlık ediyordu.

HAMANEY ADIM  ADIM TAKİP EDİLDİ

Cenevre toplantısından bir hafta önce ABD ve İsrail saldırıyı başlatmak için potansiyel bir zaman dilimi üzerinde anlaştı. Belirlenen tarih, Hamaney'in hükümet yerleşkesinde üst düzey yardımcılarıyla rutin bir toplantı yapacağı cumartesi günüydü.

Operasyonla ilgili kaynaklar, sürecin aylar süren hazırlık ve ayrıntılı istihbarat çalışmasının sonucu olduğunu ifade etti. ABD’li bir yetkili, 12 Günlük Savaş sırasında Washington’un Hamaney ve Devrim Muhafızları’nın baskı altındayken nasıl iletişim kurduğuna ve hareket ettiğine dair daha fazla veri topladığını söyledi. ABD’nin bu bilgileri, Hamaney’i izleme ve hareketlerini öngörme kapasitesini geliştirmek için kullandığı kaydedildi.

Planlayıcıların karşılaştığı en büyük zorluk, Hamaney'in herhangi bir şeyden şüphelenmesini ve yeraltı sığınağına çekilmesini engellemekti. İsrail istihbaratından bir yetkili, Hamaney'e suikast olasılığından bahseden haberlerin planlayıcılar arasında endişe yarattığını ancak İran liderinin planlarını değiştirmediğini bildirdi...

Kushner ve Witkoff perşembe günü Cenevre'ye gittiklerinde zaten bir anlaşmaya varılamayacağından şüpheleniyorlardı. Buna rağmen görüşmeyi gerçekleştirerek İranlıların diplomasinin hala canlı olduğuna inanmalarını sağladılar.

Trump'ın damadı Jared Kushner (solda) ve ABD'nin Orta Doğu Özel Temsilcisi Steve Witkoff

DİPLOMASİNİN ÇÖKÜŞÜ

ABD'li bir yetkili, toplantıda İranlıların ABD'nin en basit isteklerini bile kabul etmediğini kaydederek, "Anlaşma yapmanın kurallarından biri, bir anlaşma olup olmadığını çok hızlı bir şekilde anlamanız gerektiğidir" dedi.

Cenevre'deki ilk görüşmenin ardından Kushner ve Witkoff, ABD Başkan Yardımcısı JD Vance'i güvenli bir hat üzerinden arayarak aradaki farkların büyük olduğunu bildirdi. O akşam yapılan ikinci görüşme de herhangi bir ilerleme sağlamadı.

Üst düzey bir ABD'li yetkili, "Kushner ve Witkoff, İran'ın önerisinin saçmalık olduğunu ve sadece zaman kazanmak için yapıldığını gördüler. Ortada üzerinde çalışılabilecek hiçbir şey yoktu" ifadelerini kullandı...

Başka bir kaynak ise İran'ın stratejisini baştan beri "oyunlar, hileler, oyalama taktikleri" olarak özetledi. ABD'li kaynak, "Bunu Başkan Trump'a bildirdik ve o da farklı seçenekleri değerlendirdi" açıklamasında bulundu.

ABD VE İRAN ARASINDAKİ ANLAŞMAZLIKLAR

ABD'li yetkililer, İran'la üç temel konuda anlaşmazlık yaşadıklarını açıkladı. Bunların ilki nükleer program ve zenginleştirme faaliyetleriydi. ABD, İran'a sivil bir nükleer program için süresiz olarak ücretsiz nükleer yakıt teklif etti. Teklif karşılığında İran'ın zenginleştirme faaliyetlerinden vazgeçmesi gerekiyordu ancak İranlılar bunu reddetti.

İkinci anlaşmazlık konusu balistik füze programıydı. İranlı yetkililer füze yetenekleri hakkında konuşmayı "her fırsatta" reddetti. ABD'li bir kaynak, saldırıdan başka seçenekleri olmadığını savunarak, "Bu insanların sadece füzelere sahip olmakla kalmayıp, potansiyel savunmaları alt edebilecek şekilde ayda 100 füze üretebilme yeteneğine de sahip oldukları bir dünyada yaşamaya devam edemeyiz" değerlendirmesini yaptı.

Üçüncü anlaşmazlık konusu ise bölgesel vekil güçlerin finansmanıydı. İran, bölgedeki müttefiklerine sağladığı finansmanı ABD ile görüşmelerde ele almayı reddetti.

SALDIRI ÖNCESİ SON GÜNLER

Kushner ve Witkoff somut bir teklif istediğinde, İranlılar sivil amaçlar için zenginleştirme ihtiyaçlarını özetleyen 7 sayfalık bir belge sundu. Trump'ın ekibi, belgedeki rakamları BM'nin nükleer gözlem kuruluşu aracılığıyla kontrol etti.

İran'ın tıbbi araştırma adı altında Tahran Araştırma Reaktörü'nde gizlice zenginleştirilmiş uranyum depoladığını öne süren ABD'li bir yetkili, "Bu, 2015 nükleer anlaşmasında belirtilenden yaklaşık 5 kat daha fazla zenginleştirme kapasitesi anlamına geliyordu. Oradaki bölünebilir maddelerin hiçbirini tek bir ilaç yapmak için bile kullanmadılar. Her şey aldatmak için tasarlanmıştı" dedi.

Cenevre'den sonra Umman Dışişleri Bakanı Badr bin Hamad Al Busaidi, Trump'ın kararını geciktirmek için cuma günü Washington'a uçtu ve Vance ile görüştü. Ancak Trump kararını çoktan vermişti. Cuma günü bir Arap yetkili Witkoff'a saldırının yakın olup olmadığını sorduğunda, Beyaz Saray temsilcisi sorudan kaçındı.

Cumartesi sabahı, ABD ve İsrail planlamacılarının tahmin ettiği gibi, Hamaney yardımcılarını bir araya topladı. Aynı anda Tahran'da İran güvenlik ve istihbarat yetkililerinin iki ayrı toplantısı daha gerçekleşiyordu. Dakikalar sonra, üç toplantıya da aynı anda saldırı düzenlendi.

İsrailli bir istihbarat yetkilisi, "İranlılar Cenevre'ye gelip Trump'ın istediğini verseydi, askeri harekatı durdururdu. Ama kibirliydiler ve harekete geçmeyeceğini düşündüler. Yanıldılar" değerlendirmesini yaptı.